Είναι σίγουρο, ότι το χειροποίητο χαλί αποτελεί μια μορφή ιδιαίτερης εικαστικής έκφρασης, που δυστυχώς η χρηστικότητά του, προηγείται και την καλύπτει κατά τέτοιοτρόπο, ώστε να εμφανίζεται σε δεύτερο πεδίο. Πάντοτε, η χρηστικότητα σαν πρακτική, “υπερτερεί” της συνυπάρχουσας καλλιτεχνικής ή ειδικότερα εικαστικής έκφρασης. Το ίδιο συμβαίνει, σε κάθε αντικείμενο τέχνης με χρηστικότητα, όπως π.χ. ένα ρολόι μέσα σε μια δημιουργία ενός γλυπτού ή ένα φωτιστικό με καλλιτεχνικό σχεδιασμό πάνω στο γυαλί και ακόμα ένα βάζο με εικαστική παράσταση. Σε όλα αυτά τα αντικείμενα αξίας, προηγείται και προβάλλεται “εκ πρώτης όψεως” η χρηστικότητα έναντι της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Όμως, η οικιακή ή νομαδική ταπητουργία της Ανατολής είχε εδώ και αιώνες αλληλοεπίδραση με τα εικαστικά δρώμενα της Δύσης. Μόνο, που η επίδραση ξεκίνησε από την Ανατολή προς την Δύση, τροφοδοτώντας τους καλλιτέχνες της Δύσης κυρίως μετά τις Σταυροφορίες με τα σχήματα, τα χρώματα και τις μεθόδους της Ανατολής. Η αντίστροφη επίδραση, μοιάζει με “γλωσσικό αντιδάνειο”, αφού ουσιαστικά σήμερα, με την Δύση να βρίσκεται σε ηγεμονική θέση αποτελεί “υποχρεωτικά” πρότυπο για τους καλλιτέχνες της Ανατολής. Όμως, αυτά που προσπαθούν να αντιγράψουν σήμερα οι Ανατολίτες καλλιτέχνες, είναι εκείνα ακριβώς που οι Δυτικοί αντέγραψαν πριν από πολλούς αιώνες από τους προγόνους τους, ενώ τώρα, απλά παρουσιάζονται ελαφρώς μεταλλαγμένα για λόγους εκσυγχρονισμού με την σημερινή εποχή.
Ο εικαστικός καλλιτέχνης εκφράζει μέσα από τα έργα του τον εσωτερικό ψυχικό του κόσμο εντός του κοινωνικού του περίγυρου, στην κάθε ιστορική περίοδο που βρέθηκε. Όμως, σε σχέση με την καλλιτεχνική έκφραση ακριβώς το ίδιο συμβαίνει με τον δημιουργό των χειροποίητων χαλιών. Σαν ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα: Στο βασανισμένο από πολέμους Αφγανιστάν, οι εκεί νομάδες δημιουργοί μοιάζουν με τους εξπρεσιονιστές εικαστικούς, δηλαδή παρουσιάζουν την απεικόνιση μιας πνευματικά και όχι οπτικά αντιληπτής πραγματικότητας. Τα χρώματα, τα σχέδια αναδεικνύουν μια ελεύθερη έκφραση του εσωτερικού τους κόσμου, με έναν απόλυτα συναισθηματικό τρόπο. Είναι η θλιμμένη, η απαισιόδοξη έκφραση, σε ένα δυστοπικό περιβάλλον, όπως προκύπτει από τα γκρίζα φαλακρά βουνά, τις άγριες καιρικές συνθήκες, τις κακές συνθήκες διαβίωσης, που παρουσιάζονται στις δημιουργίες τους στα χειροποίητα χαλιά σαν ένα παραποιημένο αρνητικά σύμπαν.
Και δεν είναι καθόλου περίεργο, ότι στο Αφγανιστάν κατά τις περιόδους των πολέμων με τους Σοβιετικούς ή τους Αμερικάνους σχεδίαζαν χαλιά με παραποιημένα πολεμικά αντικείμενα από τανκς μέχρι πολυβόλα. Επίσης, πάντα είχαν χρώματα θλιμμένα, σκούρα, ενώ ένα “touch of red” αλλά και “carrot” ή ακόμα και λαχανί, τους έδινε κάποιο ξέφωτο στην βαριά, απελπισμένη έκφραση. Πρακτικά, αυτή η δυστοπία ανατρέπεται με έναν τέλειο αλλά άγνωστο για την Δύση “μαγικό” συνδυασμό εττερόκλητων χρωμάτων και των ιδιόρρυθμων συνδυασμών μέσα από τις ποσοτήτες ενός εκάστου, δημιουργώντας έτσι αριστουργήματα χειροποίητων χαλιών, όχι απλά χρωματικής, αλλά στην κυριολεξίαχρωματολογικής παλέτας. Επίσης δεν είναι καθόλου περίεργο, επειδή η Ιστορία συναντάται και επαναλαμβάνεται, ότι ο εξπρεσιονισμός αναπτύχθηκε σαν ανατρεπτικό και πρωτοποριακό κίνημα μια πολεμική περίοδο αντίστοιχη με αυτήν του Αφγανιστάν για την Γερμανία, που ήταν εκείνη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αλλά ακόμα και τα παραδοσιακά σχέδια των κλασικών χειροποίητων χαλιών παρουσιάζουν μια απόλυτα, αν και ξεχωριστή, εικαστική έκφραση. Μόνο που εδώ, πλησιάζουμε και αγγίζουμε τον ιμπρεσιονισμό, δηλαδή την οπτικά αντιληπτή πραγματικότητα επηρεασμένη όμως έντονα και ίσως ολοκληρωτικά από την θρησκεία, κυρίως πάνω στην μεταθανάτια ελπίδα. Ωστόσο, εμφανίζεται περιορισμένη από την υποχρεωτική διάσταση, που είναι υποταγμένη στις αναγκαστικές αναλογίες διακοσμητικής ισορροπίας ενός χαλιού. Είναι τα λουλούδια και τα βάζα, τα πουλιά και τα ζώα, που θα συναντήσει ο καλλιτέχνης δημιουργός ότανεγκατασταθεί μετά την επίγεια εφήμερη ζωή του μεταθανατίως στον παράδεισο. Αυτή την ουτοπιστική φαντασίωση του παραδείσου, παρουσιάζει με ιμπρεσιονιστική έκφραση στις καλλιτεχνικές δημιουργίες του πάνω στα χειροποίητα αυτά χαλιά τα λεγόμενα “παραδεισένια”.
Όσο για τα σύγχρονα, μοντέρνα χειροποίητα χαλιά που ουσιαστικά τα ξεκίνησαν οι νεότερες γενιές, πολύ σύντομα ξέφυγαν από τις επιρροές των μεγάλων Δυτικών designers, με μια καλλιτεχνική αυτονομία που αναπτύχθηκε στην Ανατολή. Στην ανάπτυξη αυτής της αυτονομίας, έπαιξαν σημαντικό ρόλο οι ευκολότερες προσβάσεις στα διεθνώς δρώμενα, μέσω του ίντερνετ αλλά και των όποιων σπουδών τους σε τοπικές σχολές Art & Design. Αυτές οι δύο “εκπαιδεύσεις” τους, εξελίχθηκαν δίνοντάς τους την επιλεκτική δυνατότητα να έχουν προχωρήσει με νέες αντισυμβατικές ιδέες,προσχωρόντας έτσι κυριολεκτικά σε εικαστικές δημιουργίες όλων των σύγχρονων ανατρεπτικών τάσεων. Και όπως είναι φυσικό, πάντοτε κάτω από τις εκάστοτε επικρατούσες κοινωνικές συνθήκες στις χώρες της Ανατολής, που αναντίρρητα επηρεάζονται έντονα και από τις αντίστοιχες διεθνείς συνθήκες. Ουσιαστικά με αυτές εφάπτονται, αφού λόγω τεχνολογίας είναι πλέον πάρα πολύ κοντά αυτό που συμβαίνει στο χωριό τους με αυτό που συμβαίνει σε άλλο ημισφαίριο.
Είναι η νέα γενιά, μιας ελεύθερης έκφρασης, ενός συναισθηματικού κόσμου, μακρυά από τον ορθολογισμό αλλά ακόμα από τον ιμπρεσιονισμό. Πρόκειται, για τάσεις και εκφράσεις που στην σημερινή Ανατολή εγγίζουν πλέον και άλλες καλλιτεχνικές εκφάνσεις, πέραν των εικαστικών, όπως, λογοτεχνία, ποίηση, θέατρο, φωτογραφία, αρχιτεκτονική, σκηνογραφία κ.λ.π. κ.λ.π. Κάτι, που πριν από δύο δεκαετίες ήταν εντελώς αδιανόητο για την προσχώρηση σε ένασύγχρονο καλλιτεχνικό, εντελώς ανατρεπτικό στοχασμό αυτών των αδιαπραγμάτευτα πιστών στην παράδοση, δημιουργών της Ανατολής. Σήμερα στην δεκαετία του 2020 στην μετά τον μεταμοντερνισμό εποχή με αλλαγμένεςιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, με σύγχρονες επικοινωνίες και ίντερνετ, εξελίχθηκε απροσδόκητα παρά τις αντιξοότητες και αντιδράσεις να κυριαρχεί ξανά το αφηρημένο εξπρεσιονιστικό κίνημα του 1950. Κάτι, που αποτυπώνεται απόλυτα στα σύγχρονα μοντέρνα χειροποίητα χαλιά με μια abstract μετά – εξπρεσιονιστική έκφραση, στην πλέον αδιάλλακτη και αντισυμβατική της μορφή.
Πρακτικά, η μόνη διαφορά μεταξύ του παραδοσιακού καλλιτέχνη-δημιουργού χειροποίητου χαλιού της Ανατολής και του Δυτικού εικαστικού είναι οι εντελώς διαφορετικές συνθήκες διαβίωσης. Οι απομονωμένες κωμοπόλεις της Ανατολής σε αντίθεση με τις κοσμοπολίτικες μεγαλουπόλεις της Δύσης, είναι που κυριολεκτικά καθορίζουν την γενικότερη ψυχοσύνθεση των δύο διαφορετικών εικαστικών “αποτυπώσεων” από πολιτιστικής και πολιτισμικής οπτικής. Για τον εικαστικό, τον ζωγράφο ή γλύπτη της Δύσης η καλλιτεχνική έκφραση αποτελεί ένα τμήμα της εν γένει κοινωνικής του ζωής, που το συμπληρώνουν διασκεδάσεις, ταξίδια, μποέμικα ή εξεζητημένα ρούχα, bars, σύντροφοι όλων των φύλων και πλούσια ή φτωχά γεύματα ή δείπνα.
Αντίθετα, για τον αντίστοιχο εικαστικό της Ανατολής, δηλαδή των καλλιτέχνη-δημιουργό ενός χειροποίητου χαλιού η καλλιτεχνική του έκφραση αποτελεί το “όλον” της ζωής του. Είναι κυριολεκτικά όλη του η ζωή, όλο του το είναι, είναι ο σκοπός της ύπαρξής του, είναι το σύνολο του χρόνου που διαθέτει. Δεν έχει κανενός είδους προσωπική ή κοινωνική ζωή, δημιουργεί και διακόπτει αποκλειστικά και μόνο για περιορισμένη πνευματική ανάταση μέσα από την συχνότητα της προσευχής, ή για το περιορισμένο ποιοτικά και ποσοτικά φαγητό του και τον επίσης περιορισμένο και άβολο ύπνο του. Δηλαδή η ζωή του είναι τόσο συνυφασμένη με το έργο του, το χειροποίητο χαλί, που τελικά γίνεται ένα με αυτό, Δημιουργός και Δημιούργημα ομογενοποιούνται μέσα από το μακρύ χρονικό διάστημα συνεχούς εργασίας που απαιτείται για την ολοκλήρωση του χειροποίητου χαλιού.Λέμε ότι το αυθεντικό χειροποίητο χαλί είναι ζωντανό, έχει ζωή, αυτήν που έζησε και ονειρεύτηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα ο δημιουργός του, αυτήν που διηγήθηκε και άφησε πάνω στο χαλί.
Έτσι, το κάθε χειροποίητο χαλί δεν είναι μόνο ένα προϊόν, είναι μια προσωπική ιστορία, μια πνευματική διαδρομή, μια καταγραφή καθημερινής ζωής, μια θρησκευτική επιταγή, που αναμειγνύεται με την συναισθηματική φαντασίωση. Τελικά, πέρα από την συναισθηματική φαντασίωση, το χειροποίητο χαλί είναι αδιαφιλονίκητα και μια εικαστική δημιουργία. Μόνο που αντί για καβαλέττο τον καμβά και τις μπογιές του, ο Ανατολίτης εικαστικός του χειροποίητου χαλιού έχει τον όρθιο αργαλειό του, κάτι αντίστοιχο με το καβαλέττο, και τις βαμμένες με φυτικές βαφές κλωστές, ενώ υφαίνει με τα χέρια του, χωρίς “πινέλο”. Επιπλέον, μπορεί να δημιουργήσει ένα χαλί που πέρα από την δική του ιδέα, θα μπορούσε να είναι ακριβές αντίγραφο μιας Mona Lisa, ενός Ρέπραντ, ενός Βανκόνγκ κ.ο.κ. Μια εικαστική τέχνη, απόλυτα ισότιμη με την ζωγραφική που απλά χρησιμοποιεί άλλα υλικά αποπνέοντας την ίδια εικαστική έκφραση. Όμως, πολλές φορές, αν και κακώς, προβάλλεται η χρηστικότητα του χειροποίητου χαλιού, η οποία σκεπάζει αυτήν την εντελώς συναισθηματική, ιδιαίτερα καλλιτεχνική, και απόλυτα εικαστική δημιουργία, που θα έπρεπε να “πρωταγωνιστεί”.
Ωστόσο, είναι σίγουρο ότι με την έντονη και ταχεία αστικοποίηση σε όλες τις χώρες της Ανατολής, θα μειωθεί θεαματικά η παραγωγή από χειροποίητα χαλιά και νομοτελειακά θα καταλήξουν σταδιακά σε εντελώς δυσεύρετα και μάλιστα μόνο σε εξαιρετικά δυσπρόσιτους οικισμούς. Φυσική συνέπεια αυτών των εξελίξεων θα είναι η σημαντική υπεραξία των χειροποίητων χαλιών, να είναι τόσο μεγάλη, ώστε πλέον η εικαστικά καλλιτεχνική τους διάσταση θα υπερισχύει της χρηστικότητας. Έτσι, με μια τέτοια εξέλιξη, η “εξαφάνιση” αυτής της συγκεκριμένης μορφής από τις populaire beaux arts και η σπανιότητα μαζί με την υπεραξία που θα προκύψουν, θα μεταφέρουν τελικά το χειροποίητο χαλί από το πάτωμα στον τοίχο, όπως άλλωστε αρμόζει σε κάθε πολύτιμη εικαστική δημιουργία.
